Ý tưởng tốt…

Một trong những cam kết đầu tiên ngay sau khi tái đắc cử Tổng thống vào năm 2004, người đứng đầu Chính phủ Algerie Abdelaziz Bouteflika đã khẳng định quyết tâm đấu tranh chống lại nạn tham nhũng. Thậm chí, Tổng thống Abdelaziz Bouteflika đã ký một sắc lệnh đồng ý phê chuẩn Công ước CTN của LHQ mà không cần thông qua Quốc hội. Ông Abdelaziz Bouteflika giải thích: “Chúng ta đang tập trung vào cuộc chiến chống khủng bố, nhưng không vì thế mà chúng ta bỏ qua những “mầm mống” đang xuất hiện và phát triển ngày càng nhiều, đó là tội phạm có tổ chức, được thể hiện ở dưới nhiều dạng thức khác nhau”. Chính vì thế, Chính phủ Algerie cũng sẽ tập trung nguồn lực cho cuộc chiến chống lại tham nhũng, chống lại những tệ nạn khác trong xã hội như lợi dụng chức vụ quyền hạn, có biểu hiện “thiên vị” trong quá trình làm việc công, thực hiện chế độ gia đình trị hay thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nặng nề tới tài sản công… Ngoài ra, Tổng thống Abdelaziz Bouteflika còn yêu cầu Bộ trưởng Tư pháp chịu trách nhiệm soạn thảo một bộ luật về CTN.

Một năm sau đó, Dự thảo Luật PCTN đã ra đời và được Chính phủ nhanh chóng thông qua. Để chuẩn bị cho việc công bố cũng như tranh luận công khai về Dự thảo Luật này, Tổng thống Algerie, ngoài việc nhấn mạnh đến tính cấp thiết, còn khẳng định rằng, Luật PCTN sẽ góp phần tăng cường năng lực quản lý của Nhà nước, củng cố hơn nữa hệ thống luật pháp nói chung và nó thực sự cần thiết đối với các lĩnh vực kinh tế - xã hội, đối với chính quyền và với mọi công dân trong cuộc chiến CTN.

Tổng thống Abdelaziz Bouteflika nhấn mạnh: “Mọi người cần phải nhận thấy rằng, tham nhũng đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng và có hại tới tất cả chúng ta”. Vì thế, CTN phải chống toàn diện, không chọn lọc, không trừ một ai. Những khung hình phạt trong Luật PCTN sẽ được áp dụng bình đẳng với tất cả mọi người. Tổng thống đề nghị Chính phủ phải áp dụng những biện pháp để bảo đảm rằng, cuộc chiến CTN sẽ được triển khai đồng bộ ở tất cả các cấp chính quyền, để mọi tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp và người dân hiểu rõ: Tham nhũng cần bị nghiêm trị.

Sau nhiều lần trì hoãn, ngày 3/1/2006, Dự thảo Luật PCTN đã được đưa ra thảo luận tại Hạ viện.

… Nhưng khó triển khai

Có một điều rất bất ngờ đó là, 2 trong số 3 đảng trong liên minh cầm quyền của Chính phủ gần như phủ quyết một trong những nội dung chính của Dự thảo Luật. Cụ thể, gạt bỏ Điều 7 trong đó quy định, cách chức đối với các công chức hoặc miễn nhiệm đối với các quan chức cấp cao không thực hiện việc kê khai tài sản theo đúng thời hạn quy định. Họ viện dẫn rằng, Pháp lệnh số 97-04 ngày 11/1/1997 quy định về việc kê khai tài sản đã bị Nghị viện bãi bỏ từ lâu nên không thể đưa lại vấn đề này vào trong Luật PCTN. Vì vậy, trên bình diện pháp lý, trong một thời gian ngắn, Algerie không thể hoàn thiện các điều khoản ngăn chặn và trừng phạt sự làm giàu bất hợp pháp của các công ty Nhà nước. Không những thế, ngày 24/1/2006, Hội đồng Quốc gia (cơ quan quyền lực cao hơn Hạ viện, tương đương với Thượng viện) đã nhanh chóng thông qua Dự thảo Luật khi nó đã bị gạt đi một trong những nội dung cốt lõi nhất, đó là kê khai tài sản cá nhân.

 Trong khi đó, quá trình kê khai tài sản rất phức tạp, rất khó có thể chi tiết, lại phải trải qua nhiều cấp độ xác minh, báo cáo và quản lý nên càng khiến việc này trở nên khó khăn hơn. Hơn nữa, ngay trong việc xác định thời hạn kê khai tài sản, những người soạn thảo văn bản luật này đã đưa ra một khái niệm khiến nhiều người ngạc nhiên, đó là “thời gian hợp lý”! Nếu dựa theo khái niệm này thì người cần phải kê khai tài sản sẽ thoải mái chọn lựa “thời gian hợp lý” để tiến hành kê khai tài sản.

Có luật, vẫn phải dùng sắc lệnh

Dự thảo Luật PCTN có quá nhiều khuyến nghị chung chung mà lại quá ít phần quy định chi tiết cụ thể. Luật có 73 điều chia làm 5 phần. Phần đầu tiên chủ yếu liên quan đến ngăn ngừa tham nhũng, đến phần thứ hai mới nói đến cả phòng ngừa và CTN.

Luật PCTN chỉ có 20 điều khoản xác định từng mức trừng phạt đối với loại tội phạm tham nhũng. Không những thế, phần tăng cường công tác CTN lại nằm ở phần cuối cùng, chung với phần hợp tác quốc tế và thu hồi tài sản bị thất thoát do tham nhũng. Dự thảo Luật này cũng không thể hiện được tính chất độc lập của mình khi không đưa vào quyền được truy cập thông tin, bị hạn chế trong việc giám sát quá trình kê khai tài sản của công chức, quan chức đồng thời hạn chế sự tham gia rộng rãi của các tổ chức xã hội.

 Để bổ sung cho hạn chế trong việc giám sát kê khai tài sản, ông Abdelaziz Bouteflika đã phải ký ban hành thêm sắc lệnh Tổng thống liên quan đến việc này. Sắc lệnh thứ nhất quy định mô hình kê khai tài sản, sắc lệnh thứ hai quy định cách thức kê khai đối với những cán bộ, công chức công quyền không nằm trong diện quy định tại Luật PCTN và sắc lệnh thứ ba liên quan đến việc sắp xếp, tổ chức, cách thức hoạt động của Cơ quan PCTN Quốc gia.

Luật “ngăn cản” người tố cáo tham nhũng

Luật PCTN của Algerie, mặc dù ra đời sau khi nước này ký phê chuẩn Công ước CTN của LHQ, nhưng hầu hết các điều khoản đều không đạt được yêu cầu như Công ước đề ra. Chưa kể, những sắc lệnh đi kèm lại có vẻ như trái ngược với Luật. Nội dung của Luật PCTN thể hiện rất rõ sự thiếu vắng của yếu tố chính trị trong việc quản lý và điều hành cuộc chiến CTN ở nước này.

Một vài ví dụ có thể chứng minh điều này. Trong phần kê khai tài sản, Điều 6 của Luật quy định những đối tượng phải kê khai tài sản đã “bỏ quên” không đưa các quan chức trong ngành quân đội vào diện phải kê khai tài sản. Trong phần quy định các tổ chức dân sự, hiệp hội và tổ chức phi Chính phủ cùng tham gia vào quá trình CTN thì Điều 15 Luật PCTN của Algerie chỉ đề cập rất hạn chế đến các tổ chức dân sự và bỏ qua hoàn toàn các hiệp hội cũng như các tổ chức phi Chính phủ. Về hoạt động của Cơ quan PCTN Quốc gia, từ Điều 17 - 24 mặc dù có quy định cơ quan này hoạt động độc lập, nhưng lại đặt dưới sự điều hành, giám sát của Tổng thống và khi phát hiện tham nhũng phải chuyển lại cho Bộ Tư pháp tiến hành điều tra và xét xử.

Vấn đề bảo vệ người tố cáo và nạn nhân của tham nhũng cũng khiến người tố cáo phải “sợ”. Chỉ có duy nhất Điều 45 quy định liên quan đến người tố cáo tham nhũng, nhưng lại là những quy định trong việc thẩm tra độ xác thực của lời tố cáo. Ngay sau đó, Điều 46 quy định hình phạt rất nặng đối với những lời tố cáo sai sự thật, vu khống. Như vậy, Luật chẳng khác nào đưa ra những quy định “ngăn cản” người tố cáo tham nhũng, trừ trường hợp người đó rất dũng cảm và có nhiều bằng chứng xác thực trong tay.

Ngoài ra, Luật dù quy định tính chất độc lập của Cơ quan PCTN Quốc gia, nhưng báo cáo hàng năm của cơ quan này phải chuyển cho Tổng thống, không được công bố trực tiếp ra công chúng. Điều này cho thấy, dường như những người soạn thảo Luật PCTN không mấy quan tâm đến vấn đề bảo đảm tính minh bạch và công khai thông tin của báo cáo về các vụ việc và tình trạng tham nhũng qua mỗi năm.
*****
Đã 4 năm trôi qua, Luật PCTN của Algerie, dù muốn, cũng rất khó được thực thi vì những quy định chung chung, mâu thuẫn. Mặc dù Chính phủ nước này đã áp dụng nhiều biện pháp thể hiện quyết tâm CTN, nhưng nếu không có những chế tài chặt chẽ, nghiêm khắc trừng trị thì cuộc chiến chống lại tệ nạn tham nhũng ở Algerie vẫn còn là “gánh nặng đường xa”.