Theo số liệu thống kê, đến hết năm 2009, có gần 4.500 doanh nghiệp (DN) đã hoàn tất CPH, nhưng phần lớn trong số đó là các DN vừa và nhỏ, có quy mô vốn, giá trị tài sản chưa đầy 30% trong tổng giá trị vốn, tài sản của khối DN Nhà nước (NN). Năm 2009 cũng chỉ có 60 DNNN được CPH. Chuẩn bị hết tháng 7/2010 còn khoảng 1.500 DN, trong đó có tới 8 tập đoàn, gần 80 Tổng Cty Nhà nước và hàng trăm Cty lớn có quy mô vốn, tài sản không nhỏ thì việc CPH chắc chắn không thể hoàn thành. Vấn đề là, nếu các đơn vị này trong ngắn hạn phải bỏ qua nhiều thủ tục, đẩy nhanh tiến độ CPH thì cũng không thể đem lại kết quả tốt đẹp vì có thể sẽ phát sinh kẽ hở lớn gây thất thoát khối tài sản lớn mà các DNNN chưa CPH đang còn nắm giữ…

Các kết quả của hàng loạt cuộc thanh tra, kiểm toán của Thanh tra Chính phủ, Thanh tra Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước cho thấy, hàng chục nghìn tỷ đồng đã bị “bốc hơi” trong quá trình CPH một cách dễ dàng. Với các cuộc thanh tra chuyên đề về CPH mà Thanh tra Chính phủ và các cơ quan Thanh tra cấp tỉnh tiến hành năm 2009, chỉ với lượng DN được thanh tra hạn chế, nhưng đã phát hiện sai phạm, tiêu cực, tham nhũng… gần 4.000 tỷ đồng, gần 150.000 USD, 1 triệu 380 nghìn m2 đất, gần 14 triệu cổ phần…

Theo đánh giá của Thanh tra Chính phủ, khi xác định giá trị tài sản là hiện vật, các Cty tư vấn xác định giá trị DN thường không thực hiện theo đúng nguyên tắc giá thị trường. Nhiều đơn vị lấy lý do thị trường không có tài sản tương đương, nhưng thường các đơn vị đó lại không thực hiện đầy đủ quá trình định giá. Người ta dùng số liệu kế toán cũ, lạc hậu làm căn cứ nên giá trị tài sản của DN đưa vào CPH bị đánh giá thấp hơn giá trị thực tế. Có tình trạng chung là, các hội đồng xác định giá trị tài sản DN cố ý hiểu khác đi quy định về cách xác định chất lượng tài sản theo Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính để hạ thấp chất lượng của nhiều tài sản xuống dưới giá trị thực của nó. Ví dụ: Cty Cổ phần (CTCP) Bia Hà Nội - Hải Phòng hạ thấp tỷ lệ chất lượng còn lại của tài sản tại DN hơn 4 tỷ đồng; tại CTCP Cấp nước Sơn La, giá trị tài sản cũng bị giảm thấp đi 1,8 tỷ đồng…

Hàng loạt DN khác, qua thanh tra cũng phát hiện là đã xác định sai, tính thiếu, làm thấp giá trị tài sản trị giá hàng chục tỷ đồng như: CTCP Đúc Đồng - Hải Phòng là 1,9 tỷ đồng; Cty Thương mại Du lịch Bắc Ninh là 2,9 tỷ đồng; CTCP Dịch vụ Minh Hải còn có hành vi không làm hồ sơ quyết toán để xác định giá trị số tiền trên 4 tỷ đồng; Nhà máy Thiết bị Bưu điện (Tập đoàn Bưu chính Viễn thông) khi CPH đã xác định thiếu giá trị lợi thế kinh doanh 3 tỷ đồng.

Đất đai là tài sản rất lớn nhưng bị thất thoát khá nhiều trong tiến trình CPH. Trong năm 2009, tại Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam, Kiểm toán Nhà nước phát hiện hàng chục DN của Tập đoàn đã CPH chưa tính giá trị hàng trăm nghìn m2 đất vào phần vốn DN. Cty Xây dựng và Phát triển đầu tư Hải Phòng không tính vào giá trị DN diện tích 113.713 m2 đất xây dựng nhà để bán và gần 8.000 m2 đất xây dựng nhà tái định cư; 13 DN thuộc Tập đoàn Bưu chính Viễn thông sử dụng hơn 54.000 m2 đất của Nhà nước, nhưng không ký hợp đồng thuê đất. Bên cạnh đó, tình trạng dây dưa, sử dụng sai mục đích nguồn vốn do bán cổ phần ở các DNNN có thể thấy ở khá nhiều đơn vị CPH như Vinaconex không nộp đúng hạn các khoản CPH 1.082 tỷ đồng, Tập đoàn Điện lực dùng quỹ chi cho các dự án đầu tư sai gần 757 tỷ đồng, hàng trăm Cty khác bị thanh tra cũng chậm nộp tiền bán cổ phần, cổ tức về quỹ hỗ trợ sắp xếp DN nhiều tỷ đồng…

Theo TS Trần Tiến Cường, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế T.Ư, vấn đề lớn nhất hiện nay là các tập đoàn, Cty lớn đang vướng mắc đều liên quan đến đất đai, tài sản trên đất… không dễ gì chuyển đổi được vì đã có sự tiêu cực tham nhũng trong quản lý, sử dụng đất này. Việc xác định các thành viên của DN cũng còn nhiều bàn cãi. Lâu nay, các DN hoạt động không khác gì UBND, dù có ông chủ tịch, nhưng chỉ là danh nghĩa, còn trách nhiệm vẫn cứ chạy lòng vòng…

Thực tế cho thấy, kể từ khi bắt đầu tiến trình CPH cho đến nay, việc thực hiện là rất chậm. Từ năm 1992 - 1996, mới thực hiện thí điểm được 5 DNNN, sau đó thêm 25 DNNN nữa. Đến giữa năm 2006, sau khi tăng tốc, đã sắp xếp được 4.760 DNNN. Sau đó, nhiều rào cản xuất hiện làm chậm quá trình chuyển đổi nên Chính phủ đưa ra mốc thời gian về đích là ngày 1/7/2010. TS Lê Xuân Bá, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế T.Ư cho biết, thời hạn đã hết, nhưng đến nay vẫn có khoảng gần 1.000 DN vẫn “lỗi hẹn” với thời hạn trên vì có nhiều bất cập và tình trạng tham nhũng.

Nhiều chuyên gia khẳng định, nếu cứ đẩy nhanh tiến trình CPH cho kịp thời hạn này thì có thể hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng vốn, tài sản của Nhà nước sẽ bị thất thoát. Các chuyên gia cũng đưa ra giải pháp là nên cho giãn tiến độ hoàn thành CPH, không quá gấp để các cơ quan chức năng của T.Ư có thời gian siết chặt, lấp các lỗ hổng về quản lý, giám sát, định giá tài sản Nhà nước tại các DNNN nhằm phòng ngừa tiêu cực, tham nhũng, tránh gây thất thoát quá lớn tài sản Nhà nước mà trước đó ngành Thanh tra đã phát hiện.